Instytut Rozdzieńskiego
Strona główna

Dostępność cyfrowa: (R)ewolucja w komunikacji

Jak tworzyć dokumenty, które każdy zrozumie i z których każdy skorzysta?

Nasza Podróż

Zabierzemy Cię w podróż od zrozumienia dlaczego dostępność jest ważna, do praktycznej wiedzy jak tworzyć dostępne dokumenty.

01

Mapa Empatii

Poznajmy naszych odbiorców i ich potrzeby

02

Prawo i 4 Filary

WCAG bez tajemnic i prawne podstawy

03

Warsztat

Tworzymy dostępny dokument od podstaw

04

Z Urzędowego na Polski

Odkrywamy siłę prostego języka

Czym jest dostępność cyfrowa?

1

Dostępność cyfrowa

Projektowanie stron internetowych, aplikacji i dokumentów w taki sposób, aby każdy obywatel mógł z nich korzystać - niezależnie od swoich ograniczeń czy niepełnosprawności.

2

To nie tylko techniczne wytyczne, ale przede wszystkim filozofia równego dostępu do informacji i usług publicznych.

Kogo dotyczy dostępność cyfrowa?

Osoby niewidome

Korzystające z czytników ekranu, które odczytują zawartość stron.

Seniorzy

Często mający problemy z małym tekstem, skomplikowaną nawigacją i kontrastem.

Osoby z dysleksją

Potrzebujące przejrzystego układu treści i odpowiedniego formatowania.

Osoby z ograniczeniami ruchowymi

Np. z ręką w gipsie, korzystające z alternatywnych urządzeń wskazujących.

Użytkownicy starszych urządzeń

Korzystający z przestarzałych smartfonów czy wolnego łącza internetowego.

Osoby z afazją

Mające trudności ze zrozumieniem skomplikowanych treści i formalnego języka.

Dla Kogo To Robimy?

Dostępność cyfrowa to nie tylko pomoc dla osób z niepełnosprawnościami. Korzysta z niej każdy: zabiegany rodzic, obcokrajowiec, senior, a nawet my sami, gdy jesteśmy zmęczeni.

1

Pan Jan (75 l.)

Słabowidzący, niepewnie korzysta z komputera. Chce znaleźć wniosek o dodatek mieszkaniowy.

2

Pani Anna (40 l.)

Osoba niesłysząca, przedsiębiorczyni. Chce obejrzeć nagranie z sesji rady gminy.

3

Pan Mykhailo (30 l.)

Migrant, słabo zna język polski. Musi zarejestrować samochód w urzędzie.

Dostępność cyfrowa a rzeczywistość JST

Codzienne problemy obywateli:

  • Senior nie może przeczytać ogłoszenia o ważnych pracach drogowych (zbyt mały tekst)
  • Niewidoma kobieta nie może złożyć wniosku online (formularz niedostępny dla czytnika ekranu)
  • Osoba z dysleksją gubi się w gąszczu informacji na stronie BIP
  • Mieszkaniec na wolnym łączu nie może załadować ciężkiej strony z ogłoszeniami

Brak dostępności cyfrowej wyklucza wielu mieszkańców z dostępu do podstawowych usług publicznych.

Dlaczego to nie "wymysł Unii"?

Bariera cyfrowa = schody bez podjazdu

Tak jak schody bez podjazdu wykluczają osoby na wózkach, tak niedostępna strona wyklucza część obywateli z dostępu do informacji publicznej.

Dostępność = godność i równość

Państwo ma konstytucyjny obowiązek zapewnienia równego dostępu do usług publicznych wszystkim obywatelom.

Efekt Krawężnika (The Curb Cut Effect)

1

Początek

Obniżone krawężniki zaprojektowano z myślą o osobach na wózkach inwalidzkich.

2

Rzeczywistość

Szybko okazało się, że korzystają z nich wszyscy: rodzice z wózkami dziecięcymi, kurierzy z paczkami, podróżni z walizkami i rowerzyści.

3

Wniosek cyfrowy

Z dostępnością cyfrową jest tak samo. Napisy w wideo powstały dla niesłyszących, ale dziś pozwalają Ci oglądać treści w głośnym tramwaju lub gdy obok śpi dziecko.

4

Kluczowy Wniosek

Projektując dla skrajnych potrzeb, tworzysz rozwiązania doskonałe dla każdego.

Prawo Jest Jasne

Kogo dotyczy?

Wszystkich podmiotów publicznych.

Co obejmuje?

Strony WWW, BIP, aplikacje i wszystkie dokumenty cyfrowe, które publikujemy.

Jakie kary nam grożą?

  • Do 10 000 zł — ale tylko za nieuzasadnione i uporczywe braki (brak poprawy w 3 kolejnych kontrolach + rosnące skargi)
  • Do 5 000 zł — za brak/wadliwą deklarację dostępności lub niedostępny BIP
  • Pojedyncza skarga ≠ automatyczna kara

Kluczowy termin

Masz 7 dni na udostępnienie dokumentu na żądanie obywatela.

Obowiązki prawne JST – krótko i jasno

Ustawa o dostępności cyfrowej

Weszła w życie w 2019 roku jako implementacja dyrektywy UE 2016/2102.

WCAG 2.1 (AA)

Obowiązek spełnienia międzynarodowych wytycznych dostępności treści internetowych na poziomie AA.

Deklaracja dostępności

Obowiązek publikacji i regularnej aktualizacji deklaracji dostępności na stronie internetowej.

Skargi obywateli

Obywatel ma prawo złożyć skargę na brak dostępności, a JST musi odpowiedzieć w ciągu 7 dni.

Nieprzestrzeganie przepisów może skutkować karami finansowymi oraz postępowaniami administracyjnymi.

EAA: Dostępność Wychodzi Poza Urząd

Europejski Akt o Dostępności (EAA) – dyrektywa UE 2019/882 – rozszerza wymogi dostępności poza sektor publiczny.
W Polsce ustawa implementująca weszła w życie 26 kwietnia 2024 r., a stosowanie rozpocznie się 28 czerwca 2025 r.

Kogo dotyczy głównie?

EAA skupia się przede wszystkim na sektorze prywatnym i usługach komercyjnych, takich jak:

  • Banki i bankomaty
  • E-sklepy i platformy handlowe
  • E-booki i czytniki
  • E-bilety i usługi transportowe
  • Telekomunikacja

Co to znaczy dla Twojego urzędu?

  • To NIE jest nowy obowiązek bezpośrednio dla Twojego urzędu.
  • Twoja podstawa prawna to nadal ustawa z 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.

WCAG w Pigułce

Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.1) to międzynarodowy standard, który określa jak tworzyć dostępne treści cyfrowe.

Postrzegalność

Czy każdy może to zobaczyć lub usłyszeć? (np. opisy do zdjęć)

Funkcjonalność

Czy każdy może tego użyć? (np. obsługa klawiaturą)

Zrozumiałość

Czy każdy może to zrozumieć? (np. prosty język, logiczna struktura)

Solidność

Czy to zadziała wszędzie? (np. na różnych urządzeniach i z czytnikami ekranu)

Strona dostępna – co to znaczy w praktyce?

Struktura strony:

  • Logiczna hierarchia nagłówków (H1-H6)
  • Przejrzysta nawigacja
  • Prawidłowa struktura list i tabel

Wygląd i obsługa:

  • Odpowiedni kontrast tekstu (4,5:1)
  • Responsywność (dostosowanie do urządzeń)
  • Możliwość powiększenia tekstu o 200%
  • Dostępne formularze z etykietami
  • Obsługa za pomocą klawiatury

Treść:

  • Opisy alternatywne dla obrazów
  • Napisy do filmów
  • Prosty język

Jak sprawdzić czy strona JST jest dostępna?

WAVE

Darmowe narzędzie pokazujące błędy dostępności bezpośrednio na stronie.

wave.webaim.org

Accessibility Insights

Rozszerzenie do przeglądarki od Microsoftu z kompleksowymi testami.

accessibilityinsights.io

Color Contrast Checker

Sprawdza czy kontrast między tekstem a tłem jest wystarczający.

webaim.org/resources/contrastchecker


Multimedia – filmy z napisami i audiodeskrypcją

Wymagania dla multimediów:

  • Napisy dla osób niesłyszących
  • Transkrypcja tekstowa
  • Audiodeskrypcja dla treści wizualnych
  • Dostępny odtwarzacz (obsługa klawiaturą)

Pamiętaj: nawet krótkie filmy promujące gminę czy instruktażowe powinny mieć napisy!

Deklaracja Dostępności – Co to jest i co zawiera?

  • To oficjalne oświadczenie urzędu o stanie dostępności cyfrowej jego strony internetowej.
  • Jest obowiązkiem prawnym wynikającym z ustawy z 4 kwietnia 2019 r.
  • Każda strona podmiotu publicznego musi ją posiadać.

Kluczowe elementy deklaracji:

1

Dane strony

Adres, data publikacji i ostatniej aktualizacji.

2

Status zgodności

Określenie, czy strona jest zgodna, częściowo zgodna, czy niezgodna ze standardem WCAG.

3

Treści niedostępne

Precyzyjne wskazanie, które elementy nie są dostępne i dlaczego.

4

Sposób przygotowania

Informacja, czy deklarację sporządzono na podstawie samooceny, audytu zewnętrznego czy innych metod.

Prawa obywatela

1

Informacja Zwrotna i Kontakt

W deklaracji znajdziesz dane kontaktowe do osoby lub komórki odpowiedzialnej za dostępność.

2

Zgłoś Problem lub Żądanie

Możesz zgłosić każdy problem z dostępnością .

3

Procedura Odpowiedzi Urzędu

Urząd ma 7 dni na odpowiedź. Jeśli termin jest za krótki, poinformuje Cię o tym (maksymalny czas na reakcję to 2 miesiące).

4

Skarga do Kierownictwa

Jeśli urząd odmówi lub zaproponowane rozwiązanie Ci nie odpowiada, możesz złożyć skargę do kierownictwa jednostki.

Dokumenty elektroniczne – najczęstszy problem!

Najczęstsze błędy w dokumentach:

Brak struktury nagłówków w PDF

Skany dokumentów bez warstwy tekstowej

Tabele bez opisanych nagłówków

Brak opisów alternatywnych dla obrazów

Nielogiczna kolejność odczytu


Obraz Mówi Więcej... z Tekstem Alternatywnym

Każdy obraz, który niesie informację, musi mieć "alt text"

  • Czym jest? To "telefoniczny" opis obrazka, odczytywany przez czytniki ekranu
  • Jak go dodać? Prawy przycisk myszy na obraz → "Edytuj tekst alternatywny"
  • A co z ozdobnikami? Jeśli obraz jest tylko dekoracją, oznacz go jako "dekoracyjny"

Tekst alternatywny to jedyny sposób, w jaki osoba niewidoma może "zobaczyć" Twoje obrazy.

Dobry, a zły Alt Text

Który opis jest najlepszy dla tego zdjęcia?

01

alt="zdjęcie.jpg"

02

alt="Zdjęcie z gali sportu"

03

alt="Burmistrz Jan Kowalski wręcza złoty puchar młodemu piłkarzowi w biało-czerwonej koszulce."

04

alt="Zdjęcie przedstawiające uśmiechniętego od ucha do ucha burmistrza Jana Kowalskiego, który z dumą wręcza lśniący, złoty puchar młodemu, utalentowanemu piłkarzowi w biało-czerwonej koszulce z numerem 10 na tle flagi miasta podczas uroczystej gali sportu w hali miejskiej."

Dobry, a zły Alt Text

Który opis jest najlepszy dla powyższego zdjęcia?

alt="zdjęcie.jpg"

alt="Zdjęcie z gali sportu"

alt="Burmistrz Jan Kowalski wręcza złoty puchar młodemu piłkarzowi w biało-czerwonej koszulce."

alt="Zdjęcie przedstawiające uśmiechniętego od ucha do ucha burmistrza Jana Kowalskiego, który z dumą wręcza lśniący, złoty puchar młodemu, utalentowanemu piłkarzowi w biało-czerwonej koszulce z numerem 10 na tle flagi miasta podczas uroczystej gali sportu w hali miejskiej."

Diabeł Tkwi w Szczegółach

Pozornie drobne elementy mogą znacząco wpłynąć na dostępność Twoich dokumentów.

Linki

Źle: Kliknij tutaj

Dobrze: Pobierz wniosek o dowód osobisty (DOCX, 56 KB)

Tabele

Zawsze oznaczaj wiersz nagłówkowy tabeli

Dzięki temu czytnik ekranu wie, co jest w danej kolumnie

Kontrast

Tekst musi być czytelny - minimalny stosunek kontrastu to 4.5:1

Używaj narzędzi online (np. WebAIM Contrast Checker)

Kolor to za mało

Jeśli informacja jest przekazywana wyłącznie za pomocą koloru, nie wszyscy użytkownicy będą w stanie ją zrozumieć. Zawsze upewnij się, że usunięcie koloru nie spowoduje utraty kluczowych treści.

Jak unikać błędów?

Niedostępne praktyki (ŹLE):

  • „Pola na czerwono są obowiązkowe"
  • „Kliknij zielony przycisk"
  • Wykres, gdzie serie różnią się tylko kolorem

Dostępne rozwiązania (DOBRZE):

  • „Pola na czerwono ze gwiazdką (*) są obowiązkowe"
  • „Kliknij przycisk Zapisz"
  • Wykres, gdzie serie mają kolor + podpisy bezpośrednio przy danych

Czcionka szeryfowa i bezszeryfowa

Czcionka szeryfowa

Charakteryzuje się ozdobnymi "stopkami" (szeryfami). Trudniejsza do odczytania na ekranach, zwłaszcza przy małych rozmiarach. Lepsza do długich tekstów drukowanych.

  • Przykłady: Times New Roman, Georgia, Garamond

Czcionka bezszeryfowa

Posiada proste, czyste linie bez ozdobników. Łatwiejsza do odczytania na ekranach, poprawia dostępność cyfrową. Zalecana do treści cyfrowych.

  • Przykłady: Arial, Verdana, Open Sans, Lato



Jaki Font? Czytelny, nie „Modny"

Podział na „szeryfowy = zły, bezszeryfowy = dobry" to mit. Wytyczne WCAG nie narzucają żadnego konkretnego kroju pisma. To, co naprawdę decyduje o czytelności, to szereg innych czynników:

Rozróżnialność Znaków

Czy łatwo odróżnić od siebie podobne znaki, takie jak l (małe L), I (wielkie i), 1 (cyfra jeden) oraz b / d / p / q?

Rozmiar i Odstępy

Zapewnij wystarczający rozmiar czcionki i odpowiednie odstępy między wierszami (interlinia), aby tekst nie zlewał się.

Kontrast

Utrzymaj dobry kontrast między kolorem tekstu a tłem, aby był widoczny dla wszystkich użytkowników.

Unikanie Fontów Ozdobnych

Zrezygnuj z fontów ozdobnych, „pisanych" (script) i bardzo cienkich, które są trudne do odczytania.

Font bezszeryfowy bywa wygodnym domyślnym wyborem na ekran (np. Arial, Verdana, Calibri, Tahoma) — nie dlatego, że szeryf jest „zły", lecz że te kroje są powszechne, sprawdzone i mają dobrze rozróżnialne znaki.

Rodzaje czcionek

Justowanie a czytelność tekstu- rekomendcja

Wyrównanie do lewej

Wyrównanie do lewej pozostawia prawą krawędź nierówną, ale zapewnia stałe odstępy między wyrazami. Jest to zalecane w treściach cyfrowych, ponieważ ułatwia skanowanie i poprawia ogólną czytelność dla wszystkich.

Justowanie (do obu stron)

Justowanie rozciąga tekst do obu krawędzi, tworząc nierówne odstępy między wyrazami i tzw. "rzeki" białych znaków. To znacznie utrudnia czytanie, szczególnie w środowisku cyfrowym i dla osób z dysleksją.

Klucz do czytelności: układ treści

Aby tekst był łatwy do przyswojenia i zrozumiały dla każdego, zwróć uwagę na te elementy:

Wyrównanie do lewej

Tekst wyrównany do lewej krawędzi jest najbardziej naturalny dla oka i ułatwia szybkie skanowanie treści, eliminując "rzeki" białych znaków.

Odpowiednie odstępy

Właściwe odstępy między zdaniami, liniami (interlinia) i akapitami zwiększają przejrzystość tekstu i zmniejszają zmęczenie wzroku czytelnika.

Jasny podział na akapity

Dzielenie dłuższych bloków tekstu na krótkie, zwięzłe akapity pomaga w organizacji myśli i ułatwia przyswajanie informacji.

Mit Typograficzny: Wiszące Spójniki

A co z "i", "w", "z" na końcu linii?

To stara zasada z czasów druku, dbająca o estetykę składu tekstu. W typografii nazywana jest "sierotką" lub "bękartem".

Rzeczywistość cyfrowa

W świecie cyfrowym, gdzie tekst "płynie" i dopasowuje się do różnych ekranów (responsive design), nie jest to błąd dostępności.

Przeglądarki i programy edytorskie automatycznie radzą sobie z łamaniem linii, dbając o czytelność tekstu.

Prawdziwe priorytety

Zrozumiała treść, logiczna struktura dokumentu i krótkie, zwięzłe zdania są o wiele ważniejsze niż położenie pojedynczej litery.

To one mają realny wpływ na to, czy odbiorca zrozumie przekaz.

Wniosek: Oszczędzaj czas

Nie trać czasu na ręczne przenoszenie spójników.

Skup się na tym, co naprawdę ułatwia życie odbiorcom i czyni dokumenty efektywniejszymi i dostępniejszymi.

Ćwiczenie

Automatyczne przenoszenie spójników (dla MS Word)

Jeśli mimo wszystko chcesz automatycznie przenosić jednoliterowe spójniki na początek kolejnego wiersza w dokumencie tekstowym, możesz użyć funkcji zaawansowanego wyszukiwania i zamiany. Pamiętaj jednak, że nie jest to wymóg dostępności cyfrowej.

Otwórz okno "Znajdź i Zamień"

W otwartym dokumencie naciśnij Ctrl+H lub przejdź do menu: Narzędzia główne > Zamień.

Włącz symbole wieloznaczne

Kliknij [Więcej >>], a następnie zaznacz pole [x] Użyj symboli wieloznacznych.

Wprowadź reguły zamiany

W polu "Znajdź" wklej: <([awizou])> (uwaga na spacje!)

W polu "Zamień na" wklej: \1^s

Na koniec kliknij [Zamień wszystko].

Weryfikacja

Dla kontroli włącz przycisk [¶] (Narzędzia główne > Akapit) lub naciśnij Ctrl+Shift+8. Sprawdź, czy spójniki zostały połączone ze słowem spacją nierozdzielającą (małe kółko zamiast spacji).

Z Urzędowego na Polski

Dlaczego prosty język jest tak ważny?

Szybciej i skuteczniej

Odbiorca rozumie za pierwszym razem i nie dzwoni z pytaniami.

Buduje zaufanie

Mówimy do mieszkańca jak partner do partnera, a nie z pozycji władzy.

Oszczędza czas

Mniej wyjaśnień, mniej poprawek, mniej nieporozumień.

5 Grzechów Głównych Języka Urzędowego

Rzeczowniki odczasownikowe

Zamiast: "dokonywanie weryfikacji"

Lepiej: "weryfikujemy" lub "sprawdzamy"

Strona bierna

Zamiast: "decyzja zostanie wysłana"

Lepiej: "wyślemy decyzję"

Długie zdania

Jedna myśl = jedno zdanie. Kropka to Twój przyjaciel!

Abstrakcyjne słowa

Zamiast: "obligatoryjny", "uiścić

Lepiej: "obowiązkowy", "zapłacić"

Bezosobowość

Zamiast: "należy złożyć wniosek"

Lepiej: "proszę złożyć wniosek" lub "złóż wniosek"

Zrozumiałość = Prosty Język = Profesjonalizm

Zasada "Zrozumiałość" to prawny argument za prostym językiem!

  • WCAG wymaga, by treści były "możliwe do odczytania i zrozumienia"
  • Świadome stosowanie prostego języka to najlepszy sposób na spełnienie tego wymogu

Ćwiczenie: Upraszczanie języka.

Tekst oryginalny:

Wobec powyższego, w związku z niedopełnieniem przez stronę obowiązku uzupełnienia braków formalnych wniosku w zakreślonym w wezwaniu terminie, na podstawie art. 64 § 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, organ właściwy w sprawie postanawia o pozostawieniu przedmiotowego wniosku bez rozpatrzenia.

Jak napisać to prościej?

Pracując w grupach (5 minut), przekształć ten tekst na prosty język.

Weryfikacja Dostępności

Sprawdź, czy Twój dokument spełnia podstawowe wymogi dostępności przed publikacją.

Sprawdź strukturę

Użyj nawigacji po nagłówkach, by sprawdzić czy struktura jest logiczna.

Sprawdź wbudowany walidator

W MS Word i PDF używaj wbudowanych narzędzi sprawdzania dostępności.

Test czytnika ekranu

Spróbuj nawigować po dokumencie używając tylko klawiatury i czytnika ekranu.

Nie musisz być informatykiem, żeby poprawić dostępność

Informatyk

Odpowiada za techniczne aspekty strony i systemu CMS.

Redaktor BIP

Dba o poprawne formatowanie i strukture publikowanych treści.

Sekretariat

Tworzy dostępne dokumenty urzędowe zgodnie z wytycznymi.

Koordynator dostępności

Nadzoruje i koordynuje działania na rzecz dostępności w całej instytucji.

Specjalista ds. promocji

Zapewnia dostępność materiałów promocyjnych i multimediów.

Dostępność cyfrowa to efekt współpracy różnych działów i osób w urzędzie - każdy ma swoją rolę!

Kluczowe Wnioski

Twoja misja (jeśli zdecydujesz się ją przyjąć):

01

Myśl o odbiorcy

Zawsze miej z tyłu głowy Pana Jana, Panią Annę i Pana Mykhailo.

02

Używaj stylów

Nagłówki to Twój największy sprzymierzeniec w tworzeniu struktury.

03

Opisuj obrazy

15 sekund Twojej pracy to dla kogoś bezcenne informacje.

04

Upraszczaj język

Pisz tak, jakbyś tłumaczył sprawę swojej sąsiadce.

05

Bądź czujny

Nie klikaj bezmyślnie. Weryfikuj. Dostępność to nie projekt. To sposób myślenia.